Een halve week geleden nog werd er een zonnig Pinksterweekend aangekondigd. Maar inmiddels is het klote van de bok. Wel het moment om weer eens wat substantiële literatuur weg te werken. Opnieuw, en voor de zoveelste keer, ben ik teruggekeerd naar de verloren tijd van Marcel Proust, een van mijn favoriete auteurs. Ook op dit ogenblik nog staat Proust volop in de belangstelling. Het RO-theater rondt op dit ogenblik een vierluik af met voorstellingen over werk en leven van de Franse schrijver. En voor de literair minder geschoolden wordt Proust door Stéphane Heuet verbeeld in stripverhalen. Inmiddels zijn een paar delen verschenen (uiteindelijk zullen het er 12 worden).
 

  
De komende dagen zal ik in drie afleveringen aandacht besteden aan Marcel Proust (1871-1922), een van de groten uit de literatuur. In 2001 bezocht ik het Grand Hotel in het Normandische Cabourg, waar Proust vele jaren zijn zomervakanties doorbracht. Een van de dienstmeisjes bracht me naar de goed onderhouden kamer van de astmatische schrijver. Toen ze even niet oplette kon ik het niet nalaten effe in zijn bed te liggen.

 

Grand Hôtel Cabourg

Marcel Proust (1871-1922)

MARCEL PROUST : OP ZOEK NAAR DE VERLOREN TIJD (deel 1)

Sommigen vragen me wel eens, waarom ik Proust lees. Want aan die ellenlange, wijdlopige zinnen, soms wel bladzijden lang uitgesponnen, over dingen die ogenschijnlijk gaan over niks, je moet er maar zin in hebben. De Franse titel van de serie van acht ‘romans’ is A LA RECHERCHE DU TEMPS PERDU (= Op zoek naar de verloren tijd). De meeste zijn in het Nederlands vertaald door Thérèse Cornips. Ik bezit inmiddels twee verschillend geannoteerde Pléiade-edities (in lamsleer verpakt). Ook de volledige Nederlandse vertaling, een aantal jaren geleden in een speciale cassette uitgegeven, heb ik ook maar aangeschaft.

Ik studeerde indertijd Frans aan de Universiteit van Nijmegen. Op een avond heb ik eens een deeltje uit de serie van A LA RECHERCHE DU TEMPS PERDU uit de kast getrokken. In een vlaag van verstandsverbijstering had ik ‘n paar maanden eerder de volledige serie van acht dikke, maar goedkope pocketdelen (Livre de Poche) gekocht. Vrij willekeurig begon ik zomaar (en misschien ook een beetje vanwege de lokkende titel) aan Sodome et Gomorrhe, niet het eerste deel uit de reeks. Na een bladzijde of 50 gelezen te hebben (inderdaad, met vaak zinnen van wel een halve of hele pagina) raakte ik geboeid door het taalgebruik en de bijna magische beelden van deze tot dan toe door mij ongelezen Franse schrijver. Het was alsof je in een warm bad stapte, waardoor je je na een tijdje week en soezelig begon te voelen.
 

Ik heb toen Sodome et Gomorrhe opzij gelegd en ben nog diezelfde avond begonnen aan het eerste deel uit de romancyclus die inmiddels voor een groot gedeelte in het Nederlands is vertaald door de in Zuid Limburg woonachtige Thérèse Cornips en gepubliceerd onder de alles overkoepelende titel ‘Op zoek naar de verloren tijd’. Dat eerste deel heette ‘De kant van Swann’, waarvan een gedeelte (Un amour de Swann / Een liefde van Swann) een aantal jaren geleden schitterend is verfilmd door Volker Schlöndorff (aanvankelijk had de Italiaanse regisseur Visconti ook nog een poging gewaagd). De figuur Swann is een dandy-achtige snob en een van de hoofdpersonen van de romancyclus.

Ik denk dat ik op dit ogenblik toch wel tweederde van de hele romancyclus gelezen heb, zo’n 2500 pagina’s bij elkaar. Sinds een jaar of tien herlees ik regelmatig (elk half jaar) weer gedeeltes of nog onbekende stukken. Dat is het voordeel van Proust lezen: je kunt zo maar ergens induiken en aan het lezen gaan, als je tenminste de hoofdlijn steeds in je gedachten hebt. En dat laatste is natuurlijk wel het geval.
 

Santiago Calatrava hoort thuis in het rijtje internationale toparchitecten: Frank Gehry, Daniel Libeskind, Renzo Piano, Rem Koolhaas. Sinds 1981 woont hij in Z? Wekelijks reist hij de hele wereld rond langs zijn bouwprojecten en langs zijn drie kantoren in Valencia, Parijs en Z? Dat de miljoenenbudgetten voor Santiago Calatrava nogal eens naar boven moeten worden bijgesteld, lijkt geen probleem. Zijn gebouwen groeien steevast uit tot hypermoderne reclamelogo’s. Zoals Frank Gehry het stadsbeeld van Bilbao voorgoed veranderde met zijn Guggenheim, zo veranderen Santiago Calatrava’s avant-gardistische werken steevast in iconen: de communicatietoren bij het Olympisch stadion is niet meer uit Barcelona weg te denken (een paar jaar geleden heb ik er schitterende foto?s van gemaakt), evenmin als de Alamillo-brug die hij in 1992 voor de wereldtentoonstelling in Sevilla bouwde.

In zijn werk gaat technisch vernuft gepaard met extravagante vormen. Want naast architect is Calatrava ook ingenieur en beeldhouwer. Zijn handelsmerk: spectaculaire infrastructureIe bouwwerken. Tuibruggen aan vervaarlijk hellende pilonen (Haarlemmermeer, Sevilla), uit het lood staande boogbruggen, (Barcelona, Valencia), futuristische TGV- of metrostations (Lyon, Lissabon, Valencia, en binnenkort in Luik). Calatrava ontwerpt op het scherpst van de snede. De eerste reactie van aannemers op een bouwtekening is meestal: ‘Kan niet, is onuitvoerbaar.’

‘Eigenlijk is Calatrava geen architect maar een kunstenaar die gebouwen maakt’, wordt wel eens gezegd. En dat is absoluut juist. In zijn kantoor is er geen sprake van samenwerking. Hij is de kunstenaar. Alles zit in zijn hoofd. Calatrava neemt niemand in vertrouwen. Het verloop van de medewerkers is heel groot. Zijn gebouwen zijn eigenlijk grote sculpturen. Het complexe aan veel van zijn gebouwen, is dat het kale constructies zijn, zonder enige vorm van afwerking of afdekking. Al het witte beton is ter plekke in mallen gestort. Heel precies werk, je ziet alles, bobbeltjes, luchtbelletjes. Het moet in één keer goed.

Calatrava gebruikt technology transfer meer om het eigen ontwerpproces verder te helpen. Calatrava heeft gekeken naar technologieë® in de ruimtevaart. Daarvoor heeft hij studie gedaan naar onder andere ‘deployment structures’ bij de NASA. De wijze waarop bijvoorbeeld een satelliet in de ruimte binnen wordt gehaald voor onderhoud, of het openen van een ruimteschild, heeft hem geïnspireerd.

Ik wou dat ik kon schilderen zoals Santiago Calatrava zijn gebouwen, bruggen, stations en musea ontwerpt. Staal en beton lijken bij hem vederlicht. Op deze manier verbeeldt hij dat kunst illusie is. Ongelooflijk.

Vanaf vandaag is alles weer gewoon. Ook al omdat de meivakantie (te kort, deze keer: slechts een week) is afgelopen. Bij het ontbijt in ieder geval onvoldoende tijd om de speciale Bush-bijlage te lezen die Dagblad De Limburger bij de maandageditie gevoegd heeft.

Terug nog even naar gisteren. De Bush-bijlage maakt - terecht - melding van de enorme chaos die de logistiek in Zuid Limburg totaal ontwrichtte. Er wordt o.a. melding gemaakt van de enorme vertragingen bij de detectiepoorten. Even een bloemlezing:

De duizenden bezoekers van de ceremonie op de Amerikaanse begraafplaats in Margraten zijn bijna gestrand in de chaos op de toegangswegen, bij de detectiepoorten en bij de Margratense veiling. Zeker duizend veteranen, verzorgers van graven en andere bezoekers dreigden de ceremonie te missen toen de Amerikaanse beveiliging om negen uur stopte met controleren. Direct na die beslissing steeg een luid gejoel op in de veilingzaal in Margraten. Op last van de organisatie en de burgemeesters werd besloten de mensen toch door te laten tot half tien, een uur later dan oorspronkelijk gepland.
(N.B. Lucien en ik waren om 8.15 uur al door de beruchte detectiepoort)

Een ander probleem was dat het publiek niet via de hoofdwegen naar Margraten mocht rijden. In de omliggende dorpen waren routes uitgezet via binnendoorweggetjes. Veel bezoekers verdwaalden of werden de verkeerde kant uit gestuurd door agenten die niet bekend waren in de regio. Enkelen zeiden twee uur in de file gestaan te hebben op de Gulpenerberg

De stoelen zijn opgedeeld in verschillende vakken. Met een groen kaartje moet je achteraan zitten, met een rood kaartje kom je in het midden en mensen met een blauw kaartje komen het dichtst bij Bush. DE hele ochtend zien veiligheidsmensen streng toe op de tickets, maar vlak voordat het programma begint mag iedereen zo maar doorlopen naar voren. Maar daar zijn niet genoeg stoelen, en de Amerikaanse personeelsleden dringen erop aan dat iedereen gaat zitten. ‘Find a seat, we want nobody standing, klinkt het. De mensen deizen terug en zoeken een stoel.
(N.B. Lucien en ik hebben die inmiddels al, want we waren de volksverhuizing voor: in het rode vak)

En zo gaat het gelamenteer nog een tijdje door. En terecht! Zelden heb ik zo’n amateurisme meegemaakt. Gelukkig zal president Bush voorlopig niet meer op Nederlandse bodem landen, en hoeven we dit soort gedoe dus ook niet meer mee te maken.

Tegenover de sobere plechtigheid in Margraten gisteren is er vandaag in Moskou een daverende militaire parade op het Rode Plein. Poetin had ouderwets stalinistisch uitgepakt. Zestig wereldleiders waren er getuige van. Eenheden infanterie, tankbemanningen met zwarte helmen, cavalerie te paard, mijnenruimers met honden, en zelfs een replica van de rode sovjetvlag die in mei 1945 vanaf de veroverde Berlijnse Reichstag wapperde: het was er allemaal. Geen calvinistische viering ter gelegenheid van 60 jaar relatieve wereldvrede. In Rusland werd gisteren ongetwijfeld met gefronste wenkbrauwen naar het alcoholvrije feestje in Margraten gekeken.

Wat het aanschaffen van de toegangstickets betreft schijnt er ook van alles mis gegaan te zijn. Onenigheid tussen de burgemeesters van de verschillende gemeentes:

Leers wijst op burgemeester van Beers van Margraten die in onderling overleg met een vertegenwoordiger van de Amerikaanse delegatie heeft bepaald dat per persoon vier kaarten voor de ceremonie in Margraten afgehaald konden worden. Dat besluit stond op gespannen voet met de opdracht Bush zo optimaal mogelijk te beveiligen. Leers: ?Het probleem was dat niemand wist in welke handen die kaarten terecht zouden komen. Met alle risico?s van dien?.
(N.B. Inderdaad kon ik op het kerkhof in Margraten 3 extra kaarten krijgen voor bekenden. Ik heb toen alleen de naam van Lucien opgegeven).

Het is half vijf (!) vanmorgen als de wekker afgaat. Om kwart over vijf zijn we weg. We, dat zijn: Lucien en ik. Tussen 6.30 en 7.00 uur moeten we ons melden in Margraten. Dat lukt. Maar dan begint het gesodemieter. De auto laten we achter op een binnenweg bij Reijmerstok die gebombardeerd is tot tijdelijke parking. Vandaar worden we met de bus naar de veiling van Margraten gebracht. We zijn niet de enigen. Duizenden stromen er binnen. Lange rijen voor de detectiepoorten. Zelfs onze appels en blikjes gekoelde ice tea moeten we inleveren.

Ook de mobiele telefoon en de digitale fotocamera dienen gedemonstreerd te worden. Het blijken geen tijdbommen, dus uiteindelijk - na ongelooflijk lang wachten en een paar bodychecks - mogen we passeren. Opnieuw de bus in. Die rijdt ons naar het oorlogskerkhof van Margraten. Twee van de ruim tienduizend gasten die voor vandaag een toegangskaart hebben weten te bemachtigen.

De lucht is dreigend. Uit voorzorg heeft de organisatie iedereen een plastic regenjas bezorgd. Die zullen we een paar keer nodig hebben, deze ochtend. Maar de zware wolkenpartijen worden afgewisseld met perioden van felle zonneschijn. Kermis in de hel.

Ruim voor negen uur zitten we, maar een beetje achteraan, in de zogenaamde groene sectie, omdat we een groene kaart hebben. Met blauw en rood kom je verder. Dat nodigt dus uit tot onderzoek. Na aanvankelijk in het rode vak geweigerd te zijn, is het een half uur later een fluitje van een cent om daar - zonder enige controle - binnen te wandelen. Stoelen vrij. We wisselen zelfs nog een keer van stoel om beter zicht te hebben op het podium, want er staan een paar cameralui, hoog op een plankier, hinderlijk in de weg. Het lukt.

Een sober programma als voorprogramma: plaatselijke zangkoren en schoolkinderen die zingen, respectievelijk teksten opzeggen. Ook speelt er een locale harmonie en een blauwgevederd doedelzakcorps. Dan klinken saluutschoten. Het is inmiddels half elf geworden. Via de grote schermen zie je dat premier Balkenende en koningin Beatrix hun opwachting maken om het Amerikaanse presidenti묥 paar, vergezeld van minister van Buitenlandse Zaken Condoleeza Rice, te verwelkomen. Daar zoeven de limousines al het terrein op.

Saluutschoten. Eerst worden er kransen gelegd. Balkenende vergezelt Laura Bush, Beatrix houdt het met George W. Bush himself. De eerste spreker is onze eigen premier. Dan vliegen de straaljagers oorverdovend over, in formatie van drie, c.q. vier straaljagers.

De smile van George W. klimt achter de microfoon. De bekende ronkende toespraak over freedom, en het bevechten waar en wanneer ook ter wereld. Zestig jaar geleden werden de nazis in de pan gehakt. De laatste jaren werd die vrijheid veroverd in Libanon, Afghanistan en Irak. Volgens George Bush, Maar hoe je het ook went of keert, het is is magistraal geregisseerde show. De Amerikaanse miltairen die het militair kerkhof vandaag in handen hebben, glimmen van trots. Zelfs hun vele stroken decoraties lichten even op in de spaarzame zon.

Uiteindelijk moet toch de gratis regencape aan. Een korte, hevige plensbui, met wat hagel. Maar de zon keert al weer terug. George W. Bush gaat onverstoorbaar door met zijn bezwerende woorden. Dan is het handen schudden van oud-strijders. De laatst overgeblevenen, denk ik, want over tien jaar zullen ze er wellicht niet meer zijn. Om half twaalf is het programma ten einde en spoedt de menigte zich naar de uitgang.

Voordat we uiteindelijk in een bus belanden zien we de Air Force One al in de lucht boven Margraten zwenken. Op weg naar Moskou, waar premier Poetin voor de lunch zal zorgen.

Zelden heb ik zo’n abominabele logistieke organisatie gezien als hier vandaag in Margraten. De regie is helemaal zoek. Zelfs de zogenaamde verkeersregelaars (met vette letters staat dat althans op hun neon-oranje hes) weten van toeten nog blazen. Weten iet welke bussen waar naar toe gaan. Uiteindelijk lukt het ons een bus terug naar de veiling van Margraten te krijgen. Daar is het nog erger, hoewel er gratis koffie, boterhammen en appels te krijgen zijn. Een Beierse blaaskapel houdt de moed er in. Buiten klettert het nog harder als daarvoor. En staat er een straffe wind. De temperatuur lijkt de tien graden niet te halen.

Iedereen loopt hier doelloos rond. Zelfs degenen die het zouden moeten weten, kunnen geen antwoord geven op de vraag wanneer en waar de bussen naar parkeerplaats C, in Reijmerstok, zullen vertrekken, noch welke bussen daarvoor bestemd zijn. Radeloosheid maakt zich van de plaatselijke verkeersleiders meester. En zelfs dan gaat het tenslotte lukken. We lopen maar achter een stotteraar aan die met witte vellen met groene bollen (symbool voor Reijmerstok) tracht een bus te forceren. Diepe zucht, maar hij rijdt echt de goede richting uit. De chauffeur blijkt de omgeving niet te kennen, maar is wel zo vriendelijk me bij mijn eigen auto (!) uit te zetten. Het is inmiddels half twee.
Via Banholt en Sint Geertruid raken we dan alsnog in de terugkerende vakantiefile. Afslaan bij Cadier en Keer, sluipdoor naar Amby en Meerssen biedt geen soelaas. Want vlak voordat we de A2 oprijden, meldt de autoradio een file tussen Vliegveld Maastricht en Born: negen kilometer. Ontsnappen is niet meer mogelijk.
[foto's volgen]

Over het aantal doden, gewonden en vermisten van de Slag bij Verdun is niets met zekerheid te zeggen. De officiële  Franse oorlogsgeschiedenis, gepubliceerd in 1916, stelt de Franse verliezen in Verdun op 377.231 waarvan 162.308 dood of vermist. De betrouwbaarste schattingen van de Duitse verliezen komen uit op 337.000 man waarvan 100.000 dood of vermist (Reichsarchiv, Potsdam, 1918). Het totale aantal slachtoffers zou dan zijn: 714.231 en het totaal aantal doden en vermisten is dan: 262.308 (Noot: dit aantal dient nog te worden gecorrigeerd voor het aantal na de oorlog naar huis teruggekeerde krijgsgevangenen.)

Franse verliezen: 377.231, van wie 162.308 dood of vermist
Duitse verliezen: 337.000, van wie 100.000 dood of vermist

Alistair Horne geeft in zijn boek ‘Death of a generation’ een overzicht van Franse en Duitse slachtoffers per maand gedurende de periode februari - augustus 1916: gemiddeld verloren per maand ongeveer 40.000 Duitsers en 40.000 Fransen het leven. Onvoorstelbare getallen.

Churchill noemt zijn boek ‘The World Crisis’ veel hogere getallen maar dit zijn aantallen die betrekking hebben op het gehele westelijke front en dienen dan gecorrigeerd te worden voor de slachtoffers die buiten het gebied van Verdun zijn gevallen. In de loop der tijden zijn veel getallen genoemd: 362.000 Fransen en 336.831 Duitsers (dus bijna 700.0000 mannen) zouden in de vleesmolen van Verdun om het leven zijn gekomen (bron onbekend).
Ernst Glaeser noemt een aantal van 300.000 ongeïdentificeerde dodelijke slachtoffers. Kurt Tucholsky spreekt zelfs over 400.000 doden aan Franse kant. Generaal J. Rouquerol zegt in zijn boek ‘Le drame de Douaumont’ dat er 2.000.000 (sic!) mannen (Fransen en Duitsers) in 1916 zijn gevallen ‘op de velden die vandaag door de vuurtoren van het Ossuaire worden verlicht’. De Nederlandse auteur H. Jonkers baseert hierop zijn cijfers: 700.000 doden en 1.000.000 gewonden. Ook het begrip verliezen is vaag: het betreft iedereen die (tijdelijk) niet langer inzetbaar is voor de actieve dienst. In de frontsituaties betreft dat inderdaad meestal doden en gewonden maar ook vermiste personen en mannen met griep, longontsteking, kaakabcessen etc. worden tot de verliescijfers gerekend. Ook de krijgsgevangenen, die op deze manier van de gruwelen van het slagveld gered werden, worden tot de slachtoffers gerekend. Omdat de cijfers vaak onnauwkeurigheid zijn werkt men meestal met schattingen. In de statistieken wordt een algemene ratio gehanteerd van 1 : 3 voor de verhouding tussen doden en gewonden. Dat zou betekenen dat het aantal doden en vermisten, gebaseerd op een totaal aantal slachtoffers van 714.231 rond 180.000 zou kunnen zijn.
German Werth berekent zijn aantallen op het ‘Sanit bericht Das deutsche Heer’ tussen 21 februari en 10 september (meer gegevens zijn niet beschikbaar). Het totale uitval aan manschappen was 708.524 bij een gemiddelde sterkte van het 5e Legercorps van 572.855 mannen. Van dit totale uitval herstelden weer 275.770 man en keerden 75.000 terug uit het lazaret. Het definitieve verliescijfer is dan: 708.524 - (275.770 + 75.000) = 357.745 man. (Noot: dit is trouwens nog altijd 62,5% van de gemiddelde sterkte!). Na tellingen komt Werth uit op een aantal van 81.668 Duitse doden en vermisten. Dit is dus 22,8% van het totaal aantal Duitse slachtoffers.Wellicht moeten dan ook de Franse cijfers worden aangepast; misschien zijn ze in percentages vergelijkbaar met de Duitse verliescijfers.

Het lijkt dan aannemelijk dat het totale aantal slachtoffers (afgerond) op 358.000 Duitsers (volgens Werth) en 400.000 Fransen kan worden geschat. (Het Franse aantal slachtoffers genoemd in de eerste alinea is ruim 10% hoger dan het Duitse aantal.) Totaal aantal: 758.000. Het aantal doden zou dan schommelen tussen de 22,8% van Werth en de 25% die voortvloeit uit de ‘normale’ ratio van 1 : 3. Het gemiddelde is dus bijna 24%. Het totale dodental zou dan zijn: 24% van 758.000 = 182.000.
De verliezen zijn echter in werkelijkheid nog veel groter dan uit deze cijfers blijkt: onder de verliezen moeten namelijk ook worden gerekend de verminkten, de psychische patië®´en, blinden, kreupelen, gasslachtoffers en alle anderen, die weliswaar de oorlog overleefden, maar die nooit weer op een normale wijze aan het maatschappelijk verkeer deel zouden nemen.

De Slag bij Verdun getransformeerd tot redactiesom (wordt dat woord hiervoor nog wel gebruikt op de basisschool?). Op een gegeven moment geven getallen geen dimensie meer aan het fenomeen ‘dood en verderf’ op het slagveld. Verdun is daar een voorbeeld van.

Zondag 1 mei, dertig graden zal het worden vandaag. Ruim vijfhonderd kilometer is het rijden naar Molsheim, een kilometer of 25 ten zuidwesten van Straatsburg. En de zon brandt.
Logeren in het rustig gelegen Hotel Diana (***), aan de rand van het stadje. Dat stadje is massaal aanwezig op de braderie die zich door het hele dorp slingert. Veel eten en prullaria waar de regionale bevolking (waar overigens ook veel Marokkanen deel van uit maken) blijkbaar zeer in geï®´eresseerd is. Gelukkig is er ook nog de Salle de la Monnaie, waar wijnboeren uit de hele regio hun producten -  witte Elzaswijnen - aan de man brengen. Dat is dus gratis drinken, en nog gratis glazen toe. Het ’spul’ smaakt prima.

Daarna rijden we naar Obernai, waar 1 mei gevierd wordt met openluchttheater op het dorpsplein. Ook hier is het druk op het pittoreske dorpsplein. ’s Avonds zullen we eten op het terras: choucroute natuurlijk, weg te spoelen met een fruitige Pinot Gris.

 
Maandag 2 mei ziet er weer even veelbelovend uit. Vandaag zullen we een gedeelte van de ‘Route des Vins’ afleggen. Een golvend Vogezen-landschap waarvan de hellingen onafzienbaar zijn beplant met wijnstruiken.
Maar we beginnen de dag met een bezoek aan het hooggelegen kasteel van Haut Koenigsbourg. Majestueus tekent het kasteel van roze zandsteen zich af tegen het diepblauw van de lucht en het frisse groen van de berg. We nemen de tijd om door het imposante kasteel te lopen, en hier en daar te genieten van het landschap beneden.
Rond het middaguur rijden we verder naar Riquewihr, een Hans-en-Grietje dorp met veelkleurige vakwerkhuizen. Toeristen zijn er al genoeg; wat moet het ’s zomers hier een ?hel? zijn. Maar wie van edelkitsch wil genieten, die vindt hier het Walhalla. We eten op een overdekte binnenplaats van een van de vele restaurants. 

’s Middags rijden we door naar Colmar. Uiteraard een bezoek aan Musée Unterlinden, een museum waar van alles wat te zien is: van Romeinse resten tot moderne kunst (Picasso), maar waar we voor gaan is natuurlijk het spektakelstuk van Grünewald: het Issenheimer Altaar. Nog altijd (het is, geloof ik al de derde keer dat ik hier ben) is het indrukwekkend, bijna huiveringwekkend. Onze wandeltocht door het schilderachtige centrum wordt meermaals onderbroken door een verblijf op een terras om de dorst te lessen. Tegen het einde van de middag schiet ik behoorlijk wat foto’s in La Petite Venise, hét romantische hart van het oude Colmar: leerlooiershuizen uitgevoerd in veelkleurig vakwerk weerspiegeld in het donkere water.
?s Avonds exclusief dineren buiten op het terras van Hotel-Restaurant Diana. Een schitterende zomeravond. En de Riesling smaakt voortreffelijk.

Het wordt te snel dinsdag 3 mei. Bij het opstaan regent het even, maar het hemelwater wordt al snel verdreven door de zon. In Obernai doen we nog wat inkopen, o.a. een doos Gew?miner 2002 (Médaille d’Or Colmar) en wat aardige bijbehorende wijnglazen. Het is vandaag is stuk rustiger in dit dorp dan afgelopen zondag.

De reis neemt een andere wending, als we besluiten de terugreis te doen via Verdun, slagveld van de ‘Grande Guerre’. Hoewel het bewolkt is, is de temperatuur heel redelijk. Het imposante oorlogskerkhof aan de voet van het Monument van Douaumont ligt midden in een uitgestrekt gebied van ‘pelgrims’-plekken uit de Eerste Wereldoorlog. Start met een film over deze smerige strijd in de loopgraven, daarna klim in tot boven in de toren (een nagebouwde mega-granaat), vervolgens nog een bezoek aan de Tranchée des Baionettes, waar graven van onbekende soldaten worden geשּׁustreerd aan de hand van boven het zandt uitstekende geweerslopen.

Via Sedan rijden we aan het einde van de middag richt België. Diner (een bord spaghetti met twee glazen Jupiler) op het dorpsplein in Bouillon. Om kwart voor tien ’s avonds retour.